ACHTERGRONDEN
50 Jaar musical in Nederland

LP-hoes May Fair LadyOp 1 oktober 1960 ging in Nederland de eerste grote, professionele musical in premier, My Fair Lady. In de hoofdrollen Wim Sonneveld, Johan Kaart en de jonge, nog onbekende actrice Margriet de Groot als Eliza. De repetitieperiode verliep moeizaam omdat de aan vrijheid gewende Sonneveld moeilijk kon wennen aan het strenge concept van de musical waarin geen ruimte was voor improvisatie. Om Nederland warm te maken voor het fenomeen musical was een groot publiciteitsoffensief gestart. Bij de première waren de verwachtingen dan ook hoog gespannen. De recensies na de première varieerden, maar waren overwegend positief. Toch duurde het even voor het Nederlandse publiek de musical omarmde. Toen het publiek de weg naar het theater eenmaal had gevonden werd de musical een groot succes. 

 

Poster Heerlijk duurt het langstHet succes van de musical inspireerde veel producenten om ook een musical op het toneel te brengen. Tot midden jaren 60 waren dit voornamelijk musicals uit het buitenland, zoals Kiss me Kate, Anatevka en Sound of Music (ironisch genoeg met Johan Heesters, die in de oorlog had opgetreden voor de nazi's, in de rol van nazi-hatende Kapitein Van Trapp). Midden jaren 60 werd een nieuwe weg ingeslagen. Annie M.G. Schmidt had geweigerd een musical te vertalen, met de mededeling dat ze, zolang ze zelf ideeen had, ze niets zou vertalen. Nog diezelfde dag had ze de uitdaging aangenomen zelf een musical te schijven, met natuurlijk de muziek van Harry Bannink. Beiden werden niet gehinderd door enige kennis van, of ervaring met het fenomeen musical. Volgens Bannink was het zoiets als een toneelstuk met muziek, dans en liedjes. Hoewel nog letter of noot op papier stond was de hoofdrolspeelster al bekend, Conny Stuart. Nadat een plot was bedacht gingen Schmidt en Bannink los met teksten en muziek. Ze hadden zoveel inspiratie dat uiteindelijk flink geschrapt moest worden. Zelfs het titelnummer van de musical sneuvelde. Heerlijk duurt het langst was in 1965 het begin van van de Nederlandse musicalproductie. Het werd een geweldig succes met lange rijen voor de kassa van het Nieuwe De La Mar Theater. Het succes vroeg om een vervolg en met enige regelmaat volgden nieuwe musicals van de hand van Schmidt en Bannink, Met man en muis (1969), En nu naar bed (1971), Wat een planeet (1973), Foxtrot (1977), Madam (1981), De dader heeft het gedaan (1983) en Ping ping (1984).
 

Simone Kleinsma, Jos Brink, Frank Sanders en Lucy de Lange in MaskeradeIn de jaren 80 werd het beeld van de Nederlandse musical bepaald door Jos Brink en Frank Sanders. Na een aantal succesvolle cabaretprogramma's met het gezelschap Tekstpierement werd de stap naar iets nieuws gewaagd, de musical. Ze schreven de musical zelf, samen met Henk Bokkinga die voor de muziek zorgde. Ze financierde het hele project en speelden zelf de hoofdrollen. In 1979 ging hun eerste musical in première, Maskerade. De musical onderscheidde zich van de andere musicals op dat moment door de vormgeving, de groots opgezette shownummers en de glamour. Het werd een groot succes bij zowel recensenten als het publiek. Daarna volgende Amerika Amerika (1981), Evenaar (1983), Madame Arthur (1985), Musicalman (1986), Max Havelaar (1987), Revue Revue! (1991) en Zzinderella (1995).  

 

Logo eerste Nederlandse productie van Les MiserablesEind jaren tachtig kwamen de grote buitenlandse musicals weer in de belangstelling door de uitvoering van de Andrew Lloyd Webber musical Cats ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van theater Carré. Mede door het succes hiervan begon Joop van den Ende grootschalige musicals naar Amerikaans voorbeeld te produceren. Barnum is de eerste musical van de hand van Joop van den Ende. Daarna volgde nog enkele producties zoals Cabaret (met Willem Nijholt) en Sweet Charity (met Simone Kleinsma). De doorbraak van Van den Ende als musicalproducent is echter in 1991 met Les Miserables. In 1992 ging de eerste nieuwe Nederlandse musical van Joop van den Ende in première, Cyrano de Musical. Met het succes in Nederland op zak beproefde hij zijn geluk op Broadway met deze productie. Daar had de musical matig succes en moest als snel de deuren weer sluiten. Het was de start van de buitenlandse aspiraties van Joop van den Ende dat uiteindelijk resulteerde in een bedrijf dat in diverse Europese landen en Amerika vele musicals produceert en ontwikkelt. In Nederland ging het succes van Joop van den Ende onverminderd door. Met de aankoop van het Circustheater in Scheveningen en het Beatrixtheater in Utrecht werd het ook mogelijk om in Nederland 'open eind' producties te maken. De eerste 'open eind' productie speelde in het circustheater, The Phantom of the Opera.

 

CD-hoes Piaf de MusicalIn 1999 zette V&V Entertainment zijn eerste schreden op het musicaltoneel met de musical Piaf. De show was een succes en wist in 2000 ook de allereerste musicalaward voor beste musical in de wacht te slepen. Met kleinschalige musicals zoals Little Shop of Horrors, Marlene Dietrich en Nonsens wist V&V-Entertainment zich in plek in het Nederlandse musicallandschap te veroveren. In 2003 volgde de eerste grootschalige, en tevens eigen productie Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen, meneer? Daarnaast vond V&V-Entertainment een niche in de markt met swing-musicals gericht op een jong publiek, zoals Grease (2006), Fame (2008), Footloose (2009), Hairspray (2009) en Legally Blonde (2010). V&V-Entertainment wist geleidelijk uit te groeien tot de grootste musicalproducent van Nederland, na Joop van den Ende Theaterproducties.

 

Joop van den Ende had de wens om eigen producties te maken zeker niet opgegeven en in 1997 zag de grootschalige musical Joe, de musical het levenslicht. De musical ging ten onder aan de grootsheid en de vele technische hoogstandjes. In 2001 volgde de kleinschalige productie Rex. Net als Cyrano waren deze musicals geschreven en gecomponeerd door Ad en Koen van Dijk (geen familie). Voor de volgende eigen productie kregen nieuwe creatieven een kans met Paul Eenens (Dramaturg en later regie), André Breedland (script) en de gebroeders Bolland (Liedteksten en muziek). Zij waren in 2003 verantwoordelijk voor De 3 Musketiers. In 2007 werd door het deels zelfde creatieve team (Eenens en Breedland), aangevuld met Maurice Wijnen (scriptbewerker) en Henny Vrienten (muziek), het oer-Hollandse Ciske de Rat ontwikkeld. Met Danny de Munk (de Ciske uit de film uit de hitfilm uit 1984) in de rol van Cis de man werd de musical was een groot succes in de Nederlandse theaters. De musical zou met 698 voorstellingen in ruim 2 jaar de langstlopende oorspronkelijke Nederlandse musical worden. Na het succes van Ciske de Rat werd hetzelfde creatieve team ingezet om een musical te maken rond Chantal Janzen. Dit keer werd ook het verhaal zelf bedacht en dat resulteerde in de musical Petticoat die in 2010 in première ging.

 

Evenals Joop van den Ende Theaterproducties zoekt ook V&V-Entertainment een balans tussen het brengen van buitenlandse producties en nieuwe, zelf ontwikkelde musicals. De zelf ontwikkelde musicals betroffen veelal musicals gebaseerd op Nederlandse TV-series, bekende persoonlijkheden of het muziekrepetoir van een band, zoals Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen meneer (2003), Als op het Leidseplein (2005), Ti-ta-tovenaar, de musical (2005), Doe Maar (2007), Billie Holliday (2007), Sprookjesboom op Reis (2008), Ja zuster, nee zuster (2009), Toon, de musical (2010), Daddy cool (2011) en Zing, Vecht, Huil, Bid, Lach, Werk en Bewonder (2011).

 

In het huidige musicalklimaat kent Nederland naast de twee grote producenten Joop van den Ende Theaterproducties en V&V-Entertainment een groot aantal kleinere musicalproducenten. Hierdoor kent Nederland een groot en gevarieerd musicalaanbod.

 

 

De Musical

In 2011 werd in het M-Lab theater in Amsterdam het Festival 50 jaar musical in Nederland georganiseerd. De programmering was verdeeld over de vijf decennia musicalgeschiedenis. Per decennium werd een bijzondere, kenmerkende productie uit die betreffende periode gebracht.

Jaren '60: Maria!, musicalnummers uit de jaren 50 en 60 in een nieuw script
Jaren '70: De Engel van Amsterdam, een van de eerste Nederlandse musicals, gebaseerd op onze eigen cabarettraditie.
Jaren '80: Broadway in de polder, theaterconcert met werk van Jos Brink, Frank Sanders en Henk Bokkinga
Jaren '90: Cyrano, de eerste doorgecomponeerde Nederlandse musical
Jaren '00: The Wild Party, internationaal zien we een nieuw musical sub-genre ontstaan: de kleine, inhoudelijke productie
 

Daarnaast werd nog een voorstelling gewijd aan de liedjes van Annie M.G.Schmidt en Harry Bannink.


Cast van de musical Maria!Maria! is speciaal gemaakt voor het festival 50 jaar musical in Nederland om de musicalklassiekers uit de jaren '60 te eren en daarnaast om het fenomeen 'jukebox musical' op te hak te nemen. Het resultaat: een gelegenheidsvoorstelling vol meezingers met een knipoog. Daniel Cohen schreef het script en verzorgde de regie. Voor de musical werden nummers uit bestaande klassiekers als Sound of Music, West Side Story, Anatevka, Sweet Charity en My Fair Lady geselecteerd. De nummers werden deels gebruikt in hun originele vorm, maar soms ook verweven met andere musicalklassiekers, zoals de nummers Maria uit West Side Story en Sound of Music. Ook werd van een aantal nummers de tekst aangepast om beter aan te sluiten bij het verhaal. De rollen werden vertolkt door Carolina Mout, Bill van Dijk, Brigitte Heitzer en Jamai Loman. Het geheel werd begeleid door het eenmansorkest van Frans Heemskerk op de piano.

 

Het verhaal werd verteld en gespeeld door twee generaties. De oude generatie fungeerde grotendeels als de vertellers van het verhaal. De jonge generatie speelden de scènes waarover de oudere generatie spreekt. Carolina Mout speelde de oude Maria die terugblikt op haar carrière en haar leven. Ze krijgt een oeuvre award uitgereikt en denkt dat een boek over haar leven wordt geschreven. De oudere dame is wat in de war, want ze denkt dat de Tony die haar zogenaamd helpt met haar boek dezelfde Tony is aan wie ze haar hart is verloren in haar jeugd. Bill van Dijk speelde de oude Tony die voorwendt een boek over Maria te willen schrijven, maar eigenlijk, in opdracht van een roddelkrant,  probeert te achterhalen wat precies de reden is geweest dat de musical West Side Story destijds is afgelast. Maria blikt terug op haar leven. In deze herinneringen speelde Brigitte Heitzer de jonge Maria en Jamai Loman haar jeugdliefde Tony. Daarnaast speelden de acteurs een variéteit aan andere kleine rollen, waarbij een kleine verandering van jas, hoed of bril duidelijk moest maken dat een andere personage werd gespeeld.

 

In de musical werden fictieve figuren en verhaallijnen verweven met bestaande personages en werkelijk gebeurde situaties. Ook bevatte de musical veel (al dan niet subtiele) verwijzingen naar (belangrijke) aspecten uit de geschiedenis van de Nederlandse musical, zoals de hoofdrol voor Bill van Dijk in Cyrano op Broadway, Johan Heesters als Kapitein von Trapp, de Musical Awards en de publieke zoektochten naar nieuw talent.