Frankrijk na Napoleon

Na de verloren slag om Waterloo en de daar op volgende verbanning van Napoleon in 1815 kreeg Frankrijk weer de landsgrenzen van voor Napoleon. Dit was ook het jaar dat Jean Valjean in Les Miserables zijn 'vrijheid ' terug krijgt. Hij had gedurende de gehele heerschappij van Napoleon gevangen gezeten. Lodewijk XVIII werd de nieuwe koning van Frankrijk. Hij realiseerde zich dat ook na de val van Napoleon de ideeën over nationalisme en democratie nog altijd onder de bevolking leefden. Lodewijk XVIII wilde de bevolking niet in opstand brengen en liet veel van de hervorming die tijdens het bewind van Napoleon waren doorgevoerd in stand. Na de dood van Lodewijk XVIII in 1824 werd zijn broer Karel X koning. In tegenstelling tot zijn broer hield hij zich niet bezig met de gevoelens en de wensen van de bevolking. Hij geloofde in de absolute monarchie en wilde het Frankrijk van voor Napoleon herstellen. Hij voerde een aantal controversiële maatregelen door. Hij zegde toe dat alle edelen die tijdens de Franse revolutie waren gevlucht gecompenseerd zouden worden voor het verlies van hun eigendommen. De kosten moesten worden opgebracht door extra belastingen voor het volk. Hij voerde een aantal wetten in om de macht van de koning te vergroten. 

Bij de verkiezingen in 1827 kreeg het parlement een liberale meerderheid. Een van de nieuwe parlementsleden was de voormalige generaal Lamarque. Er werd een liberale regering gevormd onder leiding van Martignac. Dit leidde echter niet tot belangrijke concessies van Karel X. De liberalen sloten ondertussen overeenkomsten met gematigd koningsgezinde politici en hierdoor kon Karel X in 1829 een nieuwe regering vormen met Prince de Polignac aan het hoofd. De Polignac was zeer koningsgezind en wilde het koningshuis weer tot de belangrijkste machthebber in het land maken. Zonder goedkeuring van de kamer vaardigde hij zijn Ordonnanties van 26 juli uit. Dit stuitte op groot verzet en op 27 juli 1830 volgde een driedaagse opstand, de juli-revolutie.

Karel X weigerde om zijn macht te laten beperken en trad af ten gunste van zijn kleinzoon Henrdrik V. Onenigheid over de Franse driekleurige vlag leidde er echter toe dat niet Hendrik V maar Lodewijk-Filips tot koning werd gekroond. Dit was een liberaal die op steun van de bevolking kon rekenen. De macht van de koning werd drastisch ingeperkt en zo ontstond een constitutionele monarchie, de juli monarchie. Lamarque werd aangesteld als hoofd van de strijdkrachten die de opstanden tegen de nieuwe monarchie moesten onderdrukken. Lamarque was de held van studenten en arbeiders. Zijn overlijden in 1832 als gevolg van de heersende cholera-epidemie werd gevolgd door rellen in Parijs. De rellen werden door het leger en de nationale garde neergeslagen. Volgens schattingen werden hierbij 800 mensen vermoord of gewond. Deze rellen spelen een belangrijke rol in Les Miserables.

Lodewijk Filips regeerde een aantal jaar zonder veel problemen, na een paar jaar nam zijn populariteit echter af. De levensomstandigheden van de arbeiders verslechterde en de inkomensverschillen namen toe. Een economische crisis in 1847 leidde tot een nieuw revolutie tegen de koning. Op 24 februari 1848 trad Lodewijk Filips af ten gunste van zijn kleinzoon en vluchtte het land uit. De kleinzoon zou de troon nooit bestijgen omdat de tweede republiek werd uitgeroepen.

Het boek

Les Miserables werd geschreven door Victor Hugo en uitgegeven in 1862. Het boek bestaat uit een groot aantal verhaallijnen die allemaal met elkaar verbonden zijn door de verhaallijn van Jean Valjean. Al in 1829 begon Hugo met het verzamelen van ideeën voor een boek over onrechtvaardige wetten en sociale problemen. In 1840 was het eerste manuscript klaar dat bestond uit vier boeken: verhaal van een heilige, verhaal van een man, verhaal van een vrouw en verhaal van een kind. In de periode 1845-1948 besteedde hij het grootste deel van zijn tijd aan het boek. Door politieke toestanden en andere projecten werd het werk aan het boek echter onderbroken. Pas nadat hij in ballingschap zat als gevolg van kritiek op de Lodewijk III kon hij zich weer volledig wijden aan het boek. In de loop der jaren werden vele nieuwe personages, filosofieën en ervaringen van Hugo zelf toegevoegd waardoor het boek groeide in zowel omvang als complexiteit. Veel personages en gebeurtenissen zijn gebaseerd op de werkelijkheid.

De personages Valjean en Javert zijn deels gebaseerd op één persoon, Eugène François Vidocq. Hij was een crimineel die later hoofd van politie werd. Valjean is daarnaast ook gebaseerd op Claude Gueux. Gueux was een werkeloze man die een brood stal om zijn hongerige familie te eten te geven. Hij werd zwaar gestraft en werd achtervolgd door een van de bewakers die hem vertelde dat zijn vrouw zich tot prostitutie had gewend om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen. Dezelfde bewaker verwijderde hem van de vriend die hij in gevangenschap had gemaakt. Ondanks smeekbeden van Gueux wilde de bewaker de twee vrienden niet herenigen. Gueux kon het niet langer verdragen en vermoorde de bewaker. Hij werd tot de dood veroordeeld. Bisschop Myriel was gebaseerd op bisschop Miollis die de veroordeelde Pierre Maurin in zijn huis had uitgenodigd. Cosette is gebaseerd op de Adele, de vrouw van Hugo en Marius was gebaseerd op de jonge Victor Hugo zelf.

De scène waarin Fantine een klant slaat en door de politie wordt gearresteerd is een situatie die Hugo zelf had waargenomen. In deze echt gebeurde situatie wist Hugo, mede door zijn bekendheid, de prostituee vrij te pleiten van een gevangenisstraf van zes maanden. Ook de studentenopstand uit 1832 die in Les Miserables een belangrijke rol speelt is waar gebeurd.

Hugo haalde in Les Miserables belangrijke thema' s aan. Enkele thema' s zijn:

Toeval en keuzes

Mensen hebben allerlei mogelijkheden in zich, maar of deze mogelijkheden ten volle worden benut hangt van veel factoren af zoals de keuzes die we maken, de invloed van anderen in ons leven, de gebeurtenissen die we meemaken en ons karakter. Valjean was een eerlijke, hardwerkende man en zonder de diefstal en de daarmee gepaard gaande onevenredig zware veroordeling zou hij dat waarschijnlijk ook zijn gebleven. De factoren die zijn lot beïnvloedden waren:

• Het stelen van een brood voor zijn hongerige familie (keuze);
• Het onrecht dat hem was aangedaan door de onevenredig zware straf voor een licht vergrijp (gebeurtenis);
• Het gebaar van de bisschop van Digne die hem na een nieuw vergrijp niet alleen uit de gevangenis houdt, maar hem extra beloonde door het niet alleen het gestolen bestek te laten houden, maar ook nog eens twee kandelaars kado te geven (invloed van anderen);
• bereidheid om van zijn fouten uit het verleden te leren (karakter);
• zijn ervaringen gebruiken om te voorkomen dat anderen in dezelfde situatie terecht komen (keuze).

Wie/wat we worden is dus deels afhankelijk van toeval en deels van de keuzes die we maken.

Maatschappij

Les Miserables is een aanklacht tegen de onrechtvaardige klassen-maatschappij die op moment in Frankrijk heerste. Hugo laat in het boek meerdere keren zien dat goede, eerlijke mensen ten gevolge van armoede of onrecht in bedelaars en criminelen veranderen.

Door Fantine liet Hugo de hypocrisie van de behandeling van vrouwen door de maatschappij zien. Fantine werd verlaten door haar rijke vriend en bleef achter met een buitenechtelijk kind. Haar reputatie is zwaar beschadigd. Haar pogingen om haar buitenechtelijke kind te verbergen en daarmee haar reputatie te beschermen werden ondermijnd door een gebrek aan opleiding. Omdat ze niet kon lezen en schrijven moest ze haar brieven aan de Thenardiers, aan wie ze de zorg voor haar dochter had toevertrouwd, dicteren aan een schrijfster die haar geheim wereldkundig maakte. Dat leidde tot haar ontslag en daarmee toenemende armoede. Om de financiële eisen van de Thenardiers te kunnen voldoen zag ze zich genoodzaakt tot prostitutie. De rijke vriend van Fantine ondervond daarentegen geen enkel nadelig gevolg van het feit dat hij een buitenechtelijk kind had.

Valjean was een eerlijke hardwerkende man die uit wanhoop voor de hongerige kinderen van zijn zus een brood stal. De zware straf en daarop volgende uitsluiting door de maatschappij zorgden ervoor dat Valjean ook na zijn vrijlating weer terugviel in crimineel gedrag.

Ook het misbruik van kinderen werd door Hugo aan de kaak gesteld in de vorm van de jonge Cosette, Gavroche en de jonge schoorsteenveger. Deze kinderen werden als slaven gebruikt door diegene die voor hen zouden moeten zorgen en kregen geen enkele opleiding zonder dat de maatschappij ingreep.

Rechtssysteem

Ook het rechtssysteem, waarbij grote criminelen vrijwel ongehinderd hun gang konden gaan en mensen die uit wanhoop een klein vergrijp pleegden zwaar werden gestraft, kon rekenen op grote kritiek van Hugo. Hugo was een groot voorstander van het toekennen van een straf die in verhouding stond tot het vergrijp. Hierbij zouden in de visie van Hugo ook de omstandigheden waaronder het vergrijp was gepleegd meegewogen moeten worden bij het bepalen van de strafmaat. Dit komt in het boek het sterkst naar voren bij de strafmaat van Valjean die voor het stelen van een brood uiteindelijk (mede door enkele ontsnappingspogingen) net zo hoog oploopt als de straf voor een moordenaar in die tijd. De echte criminelen (bende van Patron-Minette) werden ontzien met lichte straffen die makkelijk te ontlopen waren.

Ook de rehabilitatie van mensen die hun straf hadden uitgezeten was een belangrijk punt voor Hugo. De gele brief die Valjean overal moest laten zien als ex-gevangene hield een vicieuze cirkel in stand waardoor hij zich genoodzaakt zag om na zijn vrijlating weer terug te vallen in criminele activiteiten.

Liefde

Hugo benadrukte dat liefde het belangrijkste is wat mensen elkaar kunnen geven, ook als dat niet altijd makkelijk is, of als daar geen directe 'beloning' tegenover staat. Liefde is in Les Miserables op vele manieren terug te vinden:

• De moederliefde van Fantine voor Cosette;
• De alles overheersende liefde tussen Marius en Cosette;
• De onbereikbare liefde van Eponine voor Marius;
• De liefde voor een groter doel van de studenten die bereid waren te sterven voor een betere maatschappij;
• Een gebrek aan eigenliefde/zelfrespect van Valjean die zijn hele leven probeerde de fouten uit zijn verleden te herstellen en zichzelf daarbij volledig wegcijferde;
• Een gebrek een liefde/respect voor zichzelf en anderen van Javert die deze leegte opvult met plicht en wet.

Vergeving

De bisschop van Digne vergaf Valjean het stelen van zilver. Voor Valjean was dit een keerpunt om zijn verleden te accepteren, van zijn fouten te leren en zijn leven ten goede te keren. Valjean schonk Javert vergeving toen hij Javert liet leven en zijn vrijheid teruggaf nadat hij op de barricade als spion was ontmaskerd. Javert was echter niet in staat om zijn eigen verleden en zijn fouten onder ogen te zien en pleegde zelfmoord.

De musical

Alain Boubil en Claude-Michel Schönberg ontmoetten elkaar in 1967. Ze schreven samen korte songs. Nadat Alain in 1972 op Broadway de musical Jesus Christ Superstar had gezien was hij verkocht. Nog dezelfde nacht ontstond het idee voor de eerste musical die zij samen zouden schrijven: La Revolution Françias.

Na de musical hadden ze de smaak van het genre musical te pakken. Op zoek naar een nieuw thema om hun beider verschillende smaken van muziek in samen te kunnen brengen kwamen ze uit bij het 1200 pagina 's tellende boek Les Miserables van de schrijver Victor Hugo. Na negen maanden hadden ze het boek met de complexe verhaallijnen en de vele personages omgevormd tot een stuk van drie aktes. Ze hadden zichzelf de opdracht gesteld om het stuk geheel te laten bestaan uit zang en muziek. Zo werd in 1973 de musical Les Miserables geboren. De musical was als eerste te horen op een dubbel LP (conceptalbum). Voor de omslag van de LP gebruikte ze een illustratie van Emile Bayard uit Les Miserables. Emile Bayard had verschillende illustraties gemaakt van de diverse personages uit Les Miserables. De door Boubil en Schönberg  gebruikte illustratie van Cosette zou later het wereldberoemde beeldmerk van de musical worden. De Franse regisseur Robert Hossein raakte zo onder de indruk van het stuk dat hij besloot de musical op te voeren in het Palais de Sport in Parijs (4.500 zitplaatsen). Vanwege het geweldige succes werd de oorspronkelijke speelperiode van acht weken met nog eens acht weken verlengd. Ook daarna was de vraag naar kaarten nog lang niet voorbij, maar er waren andere producties gepland en vanwege het decor kon de productie niet verhuizen naar een ander theater.

Ook Cameron Mackintosh raakte bij het horen van de dubbel LP enthousiast. Hij neemt contact op met Alain Boubil en al snel was James Fenton bezig om de Franstalige musical naar het engels te vertalen. Ook de regisseurs, Trevor Nunn en John Caird, waren snel gevonden. Voor het ontwerp van het decor (John Napier) en het licht (David Hersey) werd teruggevallen op mensen van de succesvolle productie Cats. Als laatste werd Herbert Kretzmer aan het team toegevoegd. Hij bewerkte samen met Claude-Michel de teksten en schreef enkele nieuwe teksten. Na vele maanden hard werken was de originele productie dusdanig veranderd dat het in veel opzichten een nieuwe productie was geworden. Op 8 oktober 1985 beleefde Les Miserables in het Barbican Theater zijn première.

De show verhuisde in december van dat jaar naar het Palace Theatre. Omdat het Palace Theatre gereed gemaakt moest worden voor de Women in White van Andrew Lloyd Webber verhuisde de show in 2004 naar het Queens Theatre. Met de verhuizing werden ook weer enkele verandering doorgevoerd. Vanwege de kleinere orkestbak werd het orkest, ondanks protesten van de vakbond, verkleind van 21 tot 11 musici. Om de illusie van een groot orkest te wekken werden computers ingezet. Ook enkele scènes werden veranderd waaronder de bruiloft van Marius en Cosette. Die werd nu geplaatst in een heuse balzaal. Het decor werd (deels) veranderd. De voor Les Miserables kenmerkende draaischijf bleef, maar werd wel kleiner. Het decor werd naar de zijkanten uitgebreid met rioolingangen waar castleden het toneel op en af konden. Hierdoor moest ook de staging van de hele musical worden aangepast.

In Nederland raakte Joop van den Ende diep onder de indruk toen hij in Londen met zijn vrouw Janine en Robin de la Vita de productie van Les Miserables zag. Diezelfde avond besloten ze om de productie in Nederland te produceren. Dit had nogal wat voeten in aarde. Met veel moeite kon Mackintosh worden overtuigd dat het mogelijk was de musical in theater Carré op te voeren. Vervolgens moest de directie van het theater worden overtuigd dat de aangeboden vier maanden niet genoeg waren en dat de musical minstens negen maanden in het theater moest kunnen spelen. Nadat ook deze drempel was genomen kon de musical van start. Het creatieve team van Mackintosh kwam naar Nederland. Voor de Nederlandse vertaling werd Seth Gaaikema aangetrokken. Op 28 februari 1991 ging de Nederlandse productie van Les Miserables in theater Carré in Amsterdam in première. Toen na de geplande negen maanden (eind oktober) de vraag naar kaarten nog steeds groot was verhuisde de musical naar het net door Joop van den Ende aangekochte Circustheater in Scheveningen waar de productie nog enkele maanden doorspeelde. Op 24 mei 1992 werd de laatste voorstelling in Nederland gespeeld.

Precies 10 jaar na de première in Londen werd een speciale uitvoering gemaakt, de 10th anneversary concert in The Royal Albert Hall. De cast was samengesteld met acteurs uit de producties die over de hele wereld tot op dat moment waren opgevoerd. In totaal werkten meer dan 250 uitvoerenden mee, die werden ondersteun door het Royal Philharmonic Orchestra. Ook het 21-jarig jubileum in 2006 werd uitgebreid gevierd. Met de 21ste verjaardag werd de show ook de langslopende show op West End. Op 6 oktober gaf de originele West End cast acte de presence na afloop van de gewone voorstelling. Daarnaast werd ook bij deze mijlpaal een concert georganiseerd met de cast uit 2006. Bij het 25 jarige jubileum werd wederom een concert gegeven. Dit maal in de O2 Arena in Londen met een cast bestaande uit acteurs uit eerder casts en de cast uit 2010.

Onder invloed van de Amerikaanse vakbonden werd bij de musical bij de revival in 2006 sterk ingekort zodat deze minder dan drie uur zou duren. Alles meer dan drie uur zou overwerk betekenen en dus extra kosten met zich meebrengen. Een aantal nummers/scènes werd ingekort zoals Lekkere meiden, Luchtkasteel, Baas van't hele spul, Kom bij mij, De aanval, Wij ukkies, de ontmaskering van Javert op de barricades en Het huwelijksfeest. Veelal werden de nummers ingekort door de intro of een heel couplet te schrappen. De reprise van Drink met mij verdween helemaal. De reprise van Wij Ukkies als Gavroche kogels verzamelt op de barricade werd vervangen door het nummer 10 kleine kogels. Daarnaast waren er ook veranderingen in enkele kostuums. Het meest in het oog springend was de jurk van Cosette. In de revival droeg ze bij Mij hart zingt het uit niet de overbekende zwarte jurk, maar een witte jurk. Ook het lichtontwerp en het geluidontwerp werden als gevolg van de wijzigingen aangepast. Niet alleen werd de musical ingekort, ook hier was sprake van minder musici. Om problemen met de Amerikaanse vakbonden te voorkomen werd dit keer niet gekozen om de overgebleven musici te ondersteunen met computer, maar werden de aragangementen aangepast. Hiervoor was Christopher Jahnke aangetrokken.

In 2007 maakte Joop van den Ende bekend dat Les Miserables in 2008 opnieuw in Nederland te zien zou zijn. Eén voor één werden de nieuwe castleden bekend gemaakt: René van Kooten (Jean Valjean), Wim Van den Driessche (Javert), Freek Bartels (Enjolras), Jamai Loman (Marius), Carlo Boszhard

(Monsieur Thénardier), Marjolein Algera (Madame Thénardier), Céline Purcell (Eponine), Nurlaila Karim (Fatine) en Suzan Seegers (Fantine).

De productie uit 2008 was gebaseerd op de Broadway revival versie van 2006. Stephen Metcalfe zorgde voor weer nieuwe, lichtere muzikale arrangementen. Deze arrangementen zouden al basis gaan dienen voor nieuwe producties van Les Miserables.

Na een inspiratie- en publiciteitsreis van de hoofdrolspelers naar Parijs en Londen gingen op 21 februari 2008 de repetities van start in de Focus-studio's in Amsterdam. Hier was voor de repetities de draaischijf nagebouwd zodat de cast alvast kon wennen aan het spelen op een draaiend toneel. Na vier weken werd de eerste doorloop met 'publiek ' gehouden. Belanghebbenden van de producenten kregen de kans te zien wat de cast en het creatieve team tot dan toe hadden bereikt. Op 25 maart verhuisde het hele circus naar het theater in Hoorn waar de repetities zich verder zouden afspelen en waarbij de spelers voor het eerst ook konden werken met het volledige orkest. De eerste try-out was op 1 april 2008 in Hoorn waar tot en met 6 april werd gespeeld. Daarna volgde de verhuizing naar het Nieuwe Luxor Theater in Rotterdam. Na nog enkele try-outs in Rotterdam ging op 20 april 2008 de tweede Nederlandse productie van Les Miserables in première.