De koude oorlog
De koude oorlog ontstond doordat twee machtsblokken, met twee verschillende ideologieën, lijnrecht tegenover elkaar stonden, het kapitalistische westen en het communistische oosten. De oorsprong voor deze verschillende ideologieën lag al in de 19e eeuw. Karl Marx stelde dat het kapitalistische systeem op een gegeven moment over moest gaan op een socialistisch systeem (een klasseloos systeem waarbij iedereen gelijk was en alles van iedereen was). Na de oktoberrevolutie in Rusland (1917) werd een staat gesticht volgens het gedachtegoed van Marx, de Sovjet-Unie. Als snel ontwikkelde zich hier een radicale vorm van het socialisme, het communisme. Aan de andere kant stond het westen met een kapitalistisch en democratisch gedachtegoed.
Tijdens de tweede wereldoorlog zorgde de gemeenschappelijke vijand Duitsland voor een toenadering tussen de twee blokken. Samen bonden zij de strijd aan tegen het Nazi-Duitsland. Rusland heroverde na de door hun gewonnen Slag om Stalingrad eerst het verloren gegane eigen grondgebied terug en zette door naar andere delen van Oost-Europa tot en met het oosten van Duitsland en een deel van Berlijn. De westerse troepen veroverde na de landing op Normandië de landen in West-Europa en het westelijk deel van Duitsland.
Met de eindoverwinning in zicht verslechterde de relatie tussen oost en west alweer. Na de tweede wereldoorlog werd Duitsland door de grote machthebbers in vieren gedeeld. De delen kwamen onder gezag van respectievelijk Frankrijk, Engeland, Amerika en de Sovjet-Unie. De gebieden onder het gezag van de eerste drie landen zouden later de Bondsrepubliek Duitsland vormen. Het gebied onder gezag van de Sovjet-Unie werd de Duitse Democratische Republiek. Ook Berlijn werd op dezelfde manier verdeeld.
De verstandhouding tussen het westen en het oosten werd nog verder verslechterd
door het machtsvertoon van Amerika met het gebruik van de atoombom op Hiroshima.
De Sovjet-Unie begon met de ontwikkeling van een nucleair wapen en nadat ook
Engeland zich met nucleaire wapens ging bezig houden duurde het niet lang of
alle grootmachten beschikten over de waterstof bom. De wapenwedloop was
begonnen.
In tegenstelling tot gemaakte afspraken had Sovjet-Unie zich niet teruggetrokken uit de Oost-Europese landen die ze hadden bevrijd, maar ze hadden daar communistische regeringen geplaatst. Om de economie in de verzwakte westerse landen in Europa te versterken en zo communistische initiatieven in deze landen de kop in te drukken werd door Amerika het Marshallplan ontwikkeld. Zo ontstond een grens tussen het communistische oosten en het kapitalistische westen, het ijzeren gordijn. Dit was eerst een fictieve en later een fysieke scheiding tussen de twee machtsblokken. Onderdeel van de fysieke scheiding was de Berlijnse muur. De fysieke scheiding was opgetrokken om te voorkomen dat mensen uit het Oostblok naar het westen zouden vluchten. Mensen mochten niet zonder meer van oost naar west reizen en vice versa. Mensen die het Oostblok moesten 'promoten' in het westen (sporters, kunstenaars e.d.) kregen vaak begeleiding mee die moest voorkomen dat ze zouden vluchten naar het westen. Desondanks wisten velen uit het Oostblok te ontsnappen.
De strijd tussen de twee machtsblokken nam grote vormen aan. In de jaren vijftig was in Amerika sprake van een ware heksenjacht op iedereen die werd verdacht van communistische sympathieën. In de Sovjet-Unie werden mensen die een gevaar vormden voor het communisme verbannen naar werkkampen (goelags) in vaak afgelegen gebieden zoals Siberië.
Om zich te beschermen spraken de West-Europese landen dat de bondgenoten zouden ingrijpen als een van de deelnemende landen wou worden bedreigd werd. Deze afspraak kwam onder druk van Amerika te vervallen met de oprichting van de NAVO (Noord-Atlantische Verdragsorganisatie). De West-Europese Landen en Amerika en Canada spraken af gezamenlijk op te treden als een van de lidstaten zou worden aangevallen. De tegenhanger van de Navo in het Oostblok was het Warschaupact. Het Warschaupact kwam daadwerkelijk in actie bij de beëindiging van de Praagse lente in 1968 en bij de invasie in Afghanistan in 1979.
Hoewel Amerika en de Sovjet-Unie nooit rechtstreeks tegen elkaar hebben gevochten stonden ze in de conflicten wel indirect tegenover elkaar, waaronder:
- Korea: na de terugtrekking van de Sovjet-Unie en Amerika uit Korea besloot het communistische Noord-Korea in 1950 , Zuid-Korea te veroveren. De VN stuurde een troepenmacht om Zuid-Korea te helpen. Door oorlog sleepte zich voort. In 1951 begonnen vredesonderhandelingen die pas in 1953 leidde tot een wapenstilstand;
- Cuba: Het na een staatsgreep communistisch geworden Cuba was dicht voor de kust van het Amerikaans Florida een groot probleem. Een invasie met door de CIA getrainde gevluchte Cubanen (invasie in de Varkensbaai) mislukte en de Sovjet-Unie stuurde schepen met kernraketten. President Kennedy eiste de ontmanteling van alle kernwapens. President Chroesjtsjov wilde dit alleen als Amerika Cuba niet meer zou aanvallen. In het geheim werd ook overeengekomen dat de VS zijn raketten in Turkije, die op Rusland waren gericht, zou weghalen waardoor een kernoorlog werd voorkomen.
- Vietnam: Na het niet doorgaan van de hereniging van het communistische noorden en het democratische zuiden van Vietnam werd Zuid-Vietnam regelmatig lastig gevallen door communistische guerrilla's: de Vietcong. Naast financiële hulp begonnen de Amerikanen ook hulptroepen te sturen. Op het hoogtepunt waren 550.000 Amerikanen in Vietnam aanwezig. Hoewel Noord-Vietnam niet veel steun kreeg van andere communistische landen hadden de slecht voorbereide Amerikanen het moeilijk in de jungle. Zelfs de inzet van de chemische wapens Napalm en 'Agent Orange' leverde niet het gewenste succes op. In 1975 werd Zuid-Vietnam definitief veroverd door de Noord-Vietnamese troepen.
In de periode 1969-1975 ontspande de relatie tussen het west- en het Oostblok. Na het gedwongen aftreden van de Amerikaanse president Nixon kwam een einde aan deze relatief rustige periode en begin jaren 80 van de vorige eeuw laaide de animositeit weer in alle hevigheid op. In de Sovjet-Unie werden nieuwe SS-20 raketten ontwikkeld en Amerika zette in Europa kruisraketten neer. Ook ontwikkelde de Amerikanen een futuristisch beschermingsschild van satellieten, lasers, afweerraketten, het Stratgic Defence Initiative (SDI, ook wel Star Wars genoemd). Tot uitvoering van dit plan is het nooit gekomen. Midden jaren 80 werd de situatie weer wat rustiger.
Op 9 november 1989 werd het einde van de koude oorlog ingeluid door de val van de Berlijnse muur en de hereniging van de beide Duitslanden. Twee jaar later, op 26 december 1991 werd ook de Sovjet-Unie opgeheven.
Een van de kenmerken van de koude oorlog was de voortdurende strijd tussen west en oost op alle mogelijke gebieden zoals wapens, ruimtevaart, cultuur en sport. Ook schaken was onderdeel van de prestigestrijd. In 1972 speelde de Amerikaan Bobby Fischer in Ijsland om het wereldkampioenschap tegen de toenmalige kampioen, de Russische Boris Spasski Fischer verloor de eerste partij, kwam voor de tweede partij niet opdagen omdat de organisatoren niet aan zijn nieuwe eisen wilden voldoen, maar ging wel met een 2-0 achterstand verder. Hij won de derde partij en won de match vervolgens met 12½-8½. Deze wedstrijd vormde de inspiratiebron voor Tim Rice voor de musical Chess.
De Musical
De eerste ontmoeting tussen Björn en Benny en Tim Rice was in december 1981. Ze waren met elkaar in contact gebracht door de theaterproducent Richard Vos. Vos was op de hoogte van de ambitie van de twee ABBA-heren om een musical te schrijven. De ervaring van Tim Rice die de teksten had geschreven voor o.a. Jesus Christ Superstar en Evita was precies datgene wat ze nodig hadden om deze uitdaging aan te gaan.
Rice droeg verschillende ideeën aan als onderwerp voor de musical, maar het idee van Chess sprak Björn en Benny het meest aan. Het idee was geïnspireerd door de schaakwedstrijd om het wereldkampioenschap tussen Boris Spassky en de Amerikaan Bobby Fisher. Rice had een verhaal geschreven over een Russische schaakkampioen die verliefd werd op de vrouwelijke secondant (en geliefde) van zijn Amerikaanse tegenstander. Als onderliggende laag was er de toen nog volop aanwezig tegenstelling tussen oost en west, kenmerkend voor de 'koude oorlog'.
In november 1982 werd de overeenkomst
tussen de drie mannen gesloten en werd de 'Three Knights Ltd' opgericht.
Als een van de eerste stappen gingen ze in februari 1983 op werkbezoek naar
Moskou. Ze wilden de sfeer proeven van wat toen de schaakhoofdstad van de
wereld was. Daarna begon het reizen tussen Stockholm en Londen. Het
schrijven van de musical moest worden ingepast in het razend drukke schema
van Björn en Benny die nog met ABBA aan het touren waren. Het waren lange
sessies waarin het verhaal van Rice steeds verder in detail werd uitgewerkt.
In deze sessies werd bepaald waar de liedjes moesten komen, en welke
informatie en emoties hierin moesten worden verwerkt.
Met
deze gegevens gingen Björn en Benny aan de slag. Björn schreef proefteksten
om na te gaan hoe de ritmische patronen van de muziek het beste konden
worden ingepast. Soms waren deze teksten zo goed dat Rice stukken
hiervan onveranderd opnam in zijn teksten. Na twee jaar waren tekst en
muziek klaar. De volgende stap was er één waar Rice al vertrouwd mee was, de
release van een conceptalbum. De opnamen begonnen op 31 oktober 1983 in de
Polar Music Studios in Stockholm en duurden bijna zes maanden. Alleen de
bijdragen van de Londen Symphony Orchestra en de Ambrosian Singers werden in
Londen opgenomen. De hoofdrollen werden gezongen door Elaine Paige, Barbara
Dickson, Murray Head en Denis Quilley. Ze werden bijgestaan door twee
Zweedse artiesten, Björn Skifs and Tommy Körberg. Daarnaast werkten ook een
Zweedse rockband en een rockkoor mee aan de opnamen. Op 26 oktober 1984 lag
het dubbelalbum in de winkel.
Om het album te promoten werd een tour langs vijf steden georganiseerd die begon in Londen, en via Parijs, Amsterdam en Hamburg in Stockholm eindigde. Omdat Barbara Dickson alleen had ingestemd om aan het album mee te werken, werd de rol van Svetlana tijdens de tour vertolkt door de Zweedse zangeres Karin Glenmark. Zij had als achtergrondzangeres al aan het album meegewerkt. Het album leverde uiteindelijk twee wereldhits op, 'One night in Bankok ' en 'I know him so well '.
Na het succes van het album moest de musical naar het theater worden vertaald. Hiervoor werd regisseur Micheal Bennett aangetrokken. Vanaf het begin waren er diverse problemen die moeten worden opgelost. Met name de videowall met 128 monitoren leverde vele technische hoofdbrekens op. Wegens gezondheidsproblemen moest Bennet de regie overdragen aan Trevor Nunn. Een maand voor de start van de repetities nam Nunn de regie op zich. Na zes weken repeteren ging Chess op 14 mei 1986 in het Londense Prince Edward Theatre in première.
Twee jaar later, in 1988, ging een aan de Amerikaanse smaak aangepaste versie van Chess op Broadway in première. Het verhaal was drastisch aangepast door Richard Nelson.
De WK schaken worden gehouden in Bangkok. Tijdens de eerste partij beschuldigt de Amerikaanse speler Freddie zijn Russische opponent Anatoly van vals spelen en stormt weg, zijn secondante en vriendin Florence achter latend om het probleem op te lossen. Tijdens een etentje om de ruzie tussen het Russische en Amerikaanse kamp bij te leggen komt Freddie niet opdagen. Hij is het nachtleven van Bangkok aan het ontdekken. De Russische secondant gaat op zoek naar Freddie. Florence en Anatoly blijven alleen achter in het restaurant en voelen zich tot elkaar aangetrokken. Als Freddie later die avond arriveert ziet hij dat ze elkaars hand vasthouden. Hij beschuldigt haar van een samenzwering. Florence is het zat en verlaat Freddie. De WK gaan en aan het eind van de eerste helft van de WK staat hij 5 tegen 1 achter. Anatoly heeft besloten om, ondanks dat hij getrouwd is, te vluchten naar Amerika om bij Florence te kunnen zijn.
Twee maanden later wordt de tweede helft van het WK in Budapest
gespeeld. Florence is blij om terug te zijn in haar geboortestad, maar is
teleurgesteld als ze zich niets van de stad kan herinneren, zelfs niet wat
er met haar vader is gebeurd. Molokov, de Russische secondant, biedt zijn
hulp aan en start een onderzoek naar het lot van haar vader. Anatoly wordt
geconfronteerd met o
ude
vrienden en zelfs Svetlana, zijn echtgenote is. Svetlana wenst haar man het
beste toe en besluit niet te vertellen wat de gevolgen zijn geweest van zijn
ontsnapping naar Amerika voor zijn achtergebleven familie. Molokov
daarentegen vertelt dit wel aan Anatoly en dit gaat ten koste van Anatoly 's
concentratie. Freddie wint de volgende vier partijen en het staat 5-5. De
laatste partij zal beslissend zijn. Molokov vertelt ondertussen aan Florence
dat haar vader is gevonden en dat ze hem die avond kan zien. Hoewel ze zich
haar vader niet herinnert en zichzelf niet herkent in de foto die hij haar
laat zien weet hij haar te overtuigen met een Hongaars kinderliedje. Tijdens
de laatste partij realiseert Anatoly zich dat hij Florence geen pijn kan
doen door haar het contact met haat vader onmogelijk te maken. Hij kiest
ervoor om terug te keren naar Rusland en maakt een tactische fout.
Freddie wint de partij en het WK. Anatoly keert gebroken terug naar Rusland en Florence wacht op haar vader om terug te gaan naar Amerika. Een CIA-agent vertelt haar dat de man haar vader niet is en dat deze waarschijnlijk dood is. Het blijkt dat de Sovjets een deal hebben gesloten met de CIA dat als Anatoly terug zou keren naar Rusland zij een Amerikaanse spion zouden vrij laten. Florence blijft alleen achter.
0ndanks de aanpassingen werd de musical op Broadway geen succes. Na 68 voorstellingen viel het doek voor de spelers waaronder Judy Kahn, David Carroll, Philip Casnoff, Dennis Partlo, Marcia Mitzman, Paul Harman en Harry Goz
Het Original Broadway Cast Album is echter nog altijd zeer populair.
Naast de theaterversies zijn ook verschillende concerttours door Europa en Amerika getrokken. In augustus 1994 werden zes uitvoeringen van Chess in Concert in Götenborg gespeeld. Benny zelf speelde hierbij piano en accordeon. Een van deze uitvoeringen is opgenomen en uitgebracht op het album 'Chess in Concert '.
In 1990 ging de musical in Syndey met weer een aangepast verhaal in première:
In de tijd dat de koude oorlog op zijn eind loopt vinden de wereldkampioenschappen schaken plaats in Bangkok. De twee tegenstanders arriveren het hotel, de regerend wereldkampioen Amerikaan Freddie Trumper (met zijn secondante Florence Vassy en zijn manager Walter de Courcy) en zijn uitdager, de Rus Anatoly Sergievski (met zijn secondant Alexander Molokov en zijn vrouw Svetlana). De spelers gaan voor aanvang van het kampioenschap de stad verkennen.
De tweekamp gaat van start en buiten proberen handelaren proberen hun merchandise te verkopen. Plotseling staakt Freddie de wedstrijd. Hij beschuldigt de Russen vals spelen en verlaat woedend de zaal, iedereen verbouwereerd achterlatend. Ook zijn secondante Florence die zijn gedrag tegenover de Russen moet verdedigen is met stomheid geslagen. De scheidsrechter stelt beide partijen een ultimatum. Als ze niet binnen 36 uur overeenstemming bereiken wordt de tweekamp afgelast
In hun hotelkamer zegt Florence tegen Freddie dat ze zijn gedrag niet langer kan verdragen. Hij herinnert haar aan haar verleden als en vluchteling na het neerslaan van de Praagse lente door de Russen. Ze heeft hierbij haar moeder verloren die is overleden en haar vader is vermist. Ze heeft geleerd nooit iemand te vertrouwen. Haar ruzie met Freddie maakt weer eens duidelijk dat ze alleen zichzelf kan vertrouwen. Ook in het Russische kamp is sprake van ruzie tussen Anatoly, Molokov en Svetlana. Als beiden weg zijn denkt hij terug aan zijn weg naar de top.
Beide partijen spreken in het geheim af in de bar van het hotel om de tweekamp weer door te kunnen laten gaan. Alle belanghebbenden zijn van de partij, alleen Freddie schittert door afwezigheid. Als de anderen een voor een weg gaan blijven Florence en Anatoly samen achter. Ze voelen zich tot elkaar aangetrokken. De goede sfeer tussen beide verdwijnt abrupt als Freddie eindelijk verschijnt. Hij heeft een akkoord bereikt met Molokov en de tweekamp zal doorgaan. Als Freddie Florence en Anatoly ziet zoenen wordt hij woedend. Walter probeert om Freddie die woede te laten gebruiken voor de tweekamp.
De tweekamp gaat verder, maar de sfeer tussen Florence en Freddie wordt met de dag slechter. Een zeer prikkelbare Freddie geeft Florence de schuld van zijn slechte prestaties. Na een ruzie geeft Florence het op en verlaat Freddie.
Onverwacht laat de scheidsrechter weten dat Anatloy Rusland de rug toe keert om met Florence te kunnen zijn. Zowel Molokov, als Svetlana en Freddie zijn woedend.
Op een westerse ambassade vraagt Anatoly met behulp van Walter politiek asiel aan. Het ambassadepersoneel werkt echter niet mee en het duurt een eeuwigheid voor hij de juiste papieren heeft die hem de zo gewenst vrijheid moeten bezorgen. Terug in het hotel wordt hij opgewacht door Svetlana die opheldering wil hebben. Ze worden gestoord door een groep journalisten die veel vragen hebben voor Anatoly. Svetlana vlucht weg en Anatoly beantwoord de vragen van de pers. Svetlana kijkt vanuit de schaduw toe. Ze vraagt zich af hoe hun toekomst er nu uitziet. Freddie probeert het ondertussen zonder succes goed te maken met Florence. De afwijzing van Florence leidt bij Freddie tot een uitbarsting van zelfmedelijden en woede. Hij denkt terug aan zijn eenzame kindertijd.
Molokov en zijn team hebben een plan bedacht om Anatoly terug naar Rusland te krijgen. Het begin van het menselijke schaakspel met Molokov en Walter aan zet. Svetlana wil haar man niet kwijtraken en Walter probeert te onderhandelen over de vermiste vader van Florence. Halverwege het spel maken Molokov en Walter de balans op en laten als laatste zet Freddie opdraven. Als het spel voorbij is blijven Florence en Svetlana achter. Ze vragen zich af hoe goed ze de man kennen die ze op het punt staan te verliezen.
De allesbeslissende wedstrijd gaat beginnen. Iedereen rekent op het spel van Anatoly. De spanning is om te snijden en op het eind kiest Anatoly om terug te keren naar zijn vaderland en zijn familie. Dat is de enige wereld die hij kent. Walter spreekt Florence in het hotel. Hij zegt dat door de terugkeer van Anatoly haar vader vrijgelaten zal worden, als hij nog in leven is. Anatoly en Florence nemen afscheid van elkaar. Net als het schaakspel kan het liefdesspel in oneindig veel varianten worden gespeeld en was dit een van de spellen die in schaakmat is geëindigd. Hoewel Florence zowel haar vader als haar geliefde heeft verloren heeft ze eindelijk zichzelf leren kennen.
De show in Syndey was een groot succes.
In het seizoen 1994/1995 werd Chess in een Nederlandse vertaling van Koen van Dijk door het Koninklijk Ballet van Vlaanderen op de planken gebracht. Hierbij werd uitgegaan van de West End-versie. Op 15 september 1994 was de Vlaamse première in de Gentse Opera. De Nederlandse premier volgde op 26 september 1994 in het Casino Theater in Den Bosch.
De Zweedse productie in 2002 keerde terug naar de oorsprong van de musical. Ze gingen voor het script vooral uit van het concept-album. Er werden twee nieuwe nummers voor deze productie geschreven. De show was een enorm succes in zweden in is uitgebracht op DVD.
Een tweede Nederlandstalige versie, dit maal van Mark Vijn Theaterproducties, ging op 5 november 2006 in de Goudse Schouwburg in Gouda in première. De rollen werden gespeeld door Jeroen Phaff (Anatoli), Joke de Kruijff (Florence), Jasper Kerkhof (Freddy) en Ben Cramer (Molokov).
Naast de theateruitvoeringen zijn van Chess ook enkele concert uitvoeringen gegeven, waaronder in 1994 in Zweden, in 2003 op Broadway, in 2007 in Los Angeles en in 2008 in Londen in de Royal Albert Hall. Dit was een groots opgezet concert met grote namen als osh Groban, Idina Menzel, Adam Pascal, Kerry Ellis, Clarke Peters, David Bedella en Marti Pellow. Zij werden bijgestaan door een 100-koppig ensemble en het City of London Philharmonic Orchestra.
| Prijzen | |||
| Award | Jaar | Categorie | Genomineerd/Winnaar |
| Laurence Olivier Award | 1986 | musical | genomineerd |
| Laurence Olivier Award | 1986 | mannelijke hoofdrol (Tommy Korberg) | genomineerd |
| Laurence Olivier Award | 1986 | vrouwelijke hoofdrol (Elaine Paige) | genomineerd |
| Tony Award | 1988 | mannelijke hoofdrol (David Carroll) | genomineerd |
| Tony Award | 1988 | vrouwelijke hoofdrol (Judy Kuhn) | genomineerd |
| Drama Desk Award | 1988 | mannelijke hoofdrol (David Carroll ) | genomineerd |
| Drama Desk Award | 1988 | vrouwelijke hoofdrol (Judy Kuhn) | genomineerd |
| Drama Desk Award | 1988 | mannelijke bijrol (Harry Goz) | genomineerd |
| Drama Desk Award | 1988 | muziek (Benny Andersson / Björn Ulvaeus) | genomineerd |
| Drama Desk Award | 1988 | lichtdecor (David Hersey) | genomineerd |
| Theatre World Award | 1988 | Philip Casnoff | winnaar |
| Media | ||||
| Castalbums | artiest | 1CD/2CD/DVD | Taal | Jaar |
 |
Originele Broadway cast | 1CD | Engels | 1988 |
 |
Originele Gotenburgse cast (Chess in Concert) | 2CD | Engels | 1994 |
 |
Originele Deense cast | 2CD | Engels | 2001 |
 |
Originele Stockholm cast | 2CD | Zweeds | 2002 |
 |
Originele Stockholm cast, super audio cd | 2CD | Zweeds | 2002 |
 |
Chess in Concert (Royal Albert Hall) | 2CD | Engels | 2008 |
 |
Chess in Concert (Royal Albert Hall), Highlights | 1CD | Engels | 2008 |
| Special | ||||
 |
Studio cast, Conceptalbum | 2CD | Engels | 1984 |
 |
registratie toneeluitvoering originele Zweedse cast | DVD | Zweeds | 2002 |
 |
registratie concert in Royal Albert Hall | DVD | Engels | 2008 |
| Overig | ||||
 |
Studio cast, The musical Singers and Orchestra | 1CD | Engels | 2001 |
 |
One night in Bankgok, incl. dance floor version | CD-single | Engels | |
 |
One night in Bangkok, Dario Farina | CD-single | Engels | |
 |
Studio cast | 1CD | Engels | |
 |
Studio cast, Londen Theatre Orchestra & Cast | 1CD | Engels |