Joden in tsaristisch Rusland
Al in de zevende eeuw emigreerden veel joden uit mediterrane en oosterse gebieden naar Russische gebieden. In de dertiende eeuw, na de invasie van de Mongolen, werd de situatie voor de joods gemeenschappen moeilijk. In de veertiende eeuw kreeg Litouwen het gezag over West-Rusland en zij kenden de joodse gemeenschap privileges toe. Dit had tot gevolg dat veel joden naar dit gebied emigreerden. De eerste pogroms (een kortdurende gewelddadige aanval op de joodse bevolking) in de zeventiende eeuw kondigden een kentering aan.
In
1791 werden door Tsaar Cathrine II concentratiegebieden voor de joden aangewezen
(Oekraïne, Wit-Rusland en Oost-Polen). Voornaamste doel was Moskou en de rest
van Rusland te bevrijden van de joodse economische concurrentie. Bijna 90% van
de joden werd gedwongen in dit gebied te wonen en te leven. In het toegewezen
gebied verslechterde de economische situatie voor de joden drastisch. Ze moesten
buitengewoon veel belasting betalen, mochten geen land pachten en mochten geen
hoger onderwijs volgen. Ook mochten de joden geen alcohol verkopen. De Russen
dachten de joden Russische boeren met alcohol corrumpeerden.
Tsaar Nicolaas I wilde het jodendom in Rusland volledig vernietigen. In 1825 verordende hij dat alle joodse jeugd vanaf twaalfjarige leeftijd in het Russische leger dienstplicht moesten vervullen. Veel van deze kinderen werden ontvoerd en bij het leger afgeleverd. Omdat de Russische overheid de landbouwnederzetting onder de joden wilden bevorderen kon een deel van de jongeren aan deze dienstplicht ontsnappen.
In 1804 kregen de joden de mogelijkheid om les te krijgen op Russische scholen. Hier werd echter weinig gebruik van gemaakt en in 1848 werd een netwerk van speciale staatsscholen opgericht. De joden betaalden hiervoor zelf door een extra belasting die ze kregen opgelegd. De Russische overheid had met deze scholen tot doel om de joodse jeugd met indoctrinatie van het Jodendom af te brengen en ze tot het christendom te bekeren. Met het verstrijken van de tijd werden de vrijheden van de joden steeds verder ingeperkt. Tsaar Nicolaas I verdeelde in 1851 de joden uiteindelijke in twee groepen, de 'nuttige' en de 'niet nuttige'. Rijke handelaren en de joden die van belang waren voor de handel werden 'nuttige' genoemd, alle anderen werden als 'niet nuttig' bestempeld. De 'nuttige' joden mochten zich buiten de concentratiegebieden vestigen.
Onder het regiem van tsaar Alexander II versoepelde het anti-joodse beleid. Het beleid was echter nog altijd gericht op assimilatie. De joden mochten de toegewezen gebieden verlaten. De joden die het Russische voortgezet onderwijs hadden gevolgd kregen meer rechten dan anderen. Dit had tot gevolg dat veel joden zich inschreven voor het Russische voortgezet onderwijs en assimilatie grote vormen aannam.
De steeds zichtbaardere deelname van de joden aan het Russische leven leidde bij de niet joden tot veel onvrede. Het aantal joden in Rusland groeide sterk. Met de moord op tsaar Alexander II veranderde de situatie voor de joden in Rusland drastisch. De anarchie en chaos die na de moord ontstond en een hardnekkig gerucht dat de tsaar door de joden was vermoord leidde in 1881 tot een reeks gewelddadige en bloedige pogroms tegen de joden. In mei 1882 werd een wet aangenomen dat de joden de schuld hadden aan de pogroms. Dit leidde tot vergaande restricties voor de joden. Ze mochten geen land meer in eigendom hebben, ze mochten niet meer in steden wonen en het aantal joden op universiteiten werd aan een maximum gebonden.
De situatie werd nog slechter toen tsaar Nicolaas II aan de macht kwam. Na de uiterst gewelddadige pogrom in 1903 in Kishinev (45 doden en honderden gewonden) werden de pogroms onderdeel van het overheidsbeleid. De pogroms bereikten hun piek in 1905 met de oprichting van de antisemitische 'Unie van het Russische Volk', ook wel 'Zwarte Honderden' geheten. De Unie organiseert op grote schaal bloedige pogroms. Op het hoogtepunt van de gewelddadigheden worden in één week tijd 660 Joodse gemeenschappen aangevallen waarbij ruim duizend doden en bijna tienduizend gewonden vallen. Vele joden zoeken hun toevlucht in andere landen, met namen de Verenigde Staten. Dit is de periode waarin de musical Anatevka zich afspeelt.
1905 is ook het jaar waarin de 'Protocollen van de Wijzen van Zion' werd uitgegeven. In de Protocollen werd beweerd dat het ging om onlangs ontdekte notulen van een vergadering gehouden door een internationaal directoraat van joden dat de verovering van de wereld plande. In feite was het een fabricatie van Russische geheime agenten met als doel het antisemitisme aan te wakkeren. Ondanks het feit dat kort na de verschijning van de protocollen als werd bewezen dat het een vervalsing betrof werd (en wordt) het boek door antisemieten graag als propaganda gebruikt.
Een groot deel van bovenstaande informatie is afkomstig van www.jewishvirtuallibrary.org
De musical
Begin jaren 60 wilden Jerry Block (componist), Sheldon Hranick (liedschrijver) en Joseph Stein (scriptschrijver) samen een musical schrijven. Nadat een groot aantal ideeën over tafel was gegaan kwamen ze uit bij een verhalenbundel van Sholom Aleichem (pseudoniem voor Sjolem Rabinowitz), 'Tevye, de melkman'. Ze selecteerden drie op zichzelf staande verhalen waarin Tevye vertelt over de romantische avonturen van zijn dochters. Deze drie verhalen wilden ze samenvoegen tot een samenhangend verhaal. Een verhaal over onverdraagzaamheid van de ene groep tegenover de andere. Een verhaal over allesvernietigende intolerantie en haat.
Het trio benaderde Harold Prince om de musical te produceren. Hij raadde ze aan om Jerome Robbins te vragen voor de regie en choreografie. Met de medewerking van deze twee Broadway grootheden leek succes verzekerd.
Anatevka speelt zich af in het joodse dorpje Anatevka, Rusland in 1905. Het Oekraïense dorp Voronkov, waar de schrijver Aleichem opgroeide, stond model voor Anatevka . Het verhaal draait om de melkman Tevye, zijn vrouw Golde en hun vijf dochters. De musical begint met een monoloog van Tevye:
Een violist op het dak. Klinkt gek, hè?… Maar u weet, in ons dorpje Anatevka lijkt iedereen wel op een violist op het dak. Iedereen probeert een simpel liedje te krassen zonder zijn nek te breken. 't Is niet eenvoudig. Dus waarom blijven we daar, als het zo gevaarlijk is? We blijven, omdat dit dorpje Anatevka ons 'thuis' is. En hoe houden we ons in Evenwicht? Al jaren lang? Dat kan ik in één woord zeggen: TRADITIE.
Tevyes
wereld wordt bedreigd door aanstaande veranderingen. Zijn oudste dochter
Tzeitel trouwt met een arme kleermaker, ondanks het feit dat Tevye haar
heeft beloofd aan een rijke weduwnaar. Zijn tweede dochter Hodel trouwt met
een revolutionair en volgt hem naar Siberië en zijn derde dochter Chava
trouwt met een christen. Aan het eind van de musical wordt Anatevka door de
kozakken van de tsaar vernietigd en gaan Tevye en zijn familie op weg naar
een onbekende toekomst in Amerika.
Het symbolische beeld van de violist op het dak die in het licht van verandering zijn balans probeert te houden komt niet voor in de verhalen van Alcheim. Het was geïnspireerd op het schilderij van de Russische schilder Marc Chagall's 'De Groene Violist'. Chagall gebruikte de figuur van een violist in meerdere schilderijen. De echte violist hoorde bij het Russisch-joodse leven aan het begin van de 20e eeuw, volgens traditie geheel betrokken bij belangrijke gebeurtenissen in het leven van de mensen. In de musical is hij in het begin en aan het einde aanwezig en bij enkele belangrijke gebeurtenissen in het verhaal.
De
muziek van Anatevka voldeed niet aan de toen gangbare Broadway normen voor
musicals. Traditionele invloeden bepalen de sound van de muziek, en geven de
musical een etnisch karakter, waarmee de show zich onderscheidt van de
traditionele Amerikaanse musicals in die tijd. Ook het serieuze onderwerp is
niet geheel volgens de Broadway traditie van vrolijkheid. De show legt de
nadruk op familie en religie tegen een achtergrond van uiteenvallende
sociale structuur. Ondanks de joodse invalshoek zorgt dit universele thema
ervoor dat de show in alle tijden en overal te wereld zijn kracht behoudt.
De première op Broadway was op 22 september 1964 in het Imperial Theatre. De rol van Tevye werd gespeeld door Zero Mostel. Andere rollen werden vervuld door Maria Karnilova, Beatrice Arthur, Joanna Merlin, Julia Migenes, Bert Convy, and Tanya Everett. In 1967 verhuisde de productie naar het Majestic Theatre en in 1970 naar het Broadway Theatre. De laatste voorstelling van deze run was op 2 juli 1972.
De
eerste Nederlandse productie ging op 21 december 1966 in theater Carré in
première met in de hoofdrol Lex Goudsmit. De regie was van Gert-Jan Dröge.
Joseph Stein die de Nederlandse première bezocht verklaarde dat Lex Goudsmit
tot de beste Tevye-vertolkers behoorde. Naast Lex Goudsmit speelden Enny
Mols (Golde), Diana Marlet, Jenny Arean, Louise Rettich (dochters) en Carry
Tefsen (spook) mee. Van de Nederlandse productie werd een LP uitgebracht. Na
een zeer succesvolle periode in Nederland ging Lex Goudsmit de rol van Tevye
in de Londense productie op West End spelen. Ook hier was hij zeer
succesvol. Lex Goudsmit speelde rol van Tevye circa 1.100 keer.
In 1971 werd de
musical verfilmd door regisseur Norman Jewison. Een aantal gerenommeerde
acteurs werd benaders voor de rol van Tevye. Orson Welles, Frank Sinatra,
Anthony Quinn en Marlon Brando waren enkelen die de rol weigerden. Chaim
Topol, die de rol ook al op West End had gespeeld, werd uiteindelijk gecast
als Tevye. Voor de rol van Golde werd in eerste instantie gedacht aan Hannah Meron. Zij verloor echter een been bij een terroristische aanslag in
München. De rol van Golde werd daardoor gespeeld door Norma Crane. Nog voor
de start van de opnamen werd borstkanker bij haar geconstateerd. Alleen de
regisseur Norman Jewison, Topol en associate producer Patrick J.
Palmer waren hiervan op de hoogte. Norma Crane is later aan de ziekte
overleden. Om de juiste sfeer te creëren werd de film gedraaid met een panty
voor de lens. Om dezelfde reden werd de scène van Tevye's droom gefilmd in
sepia in plaats van kleur. De wereldpremière vond plaats in het
Amsterdamse Tuschinski Theater. De film won drie Oscars
Op 23 september 1998 ging de tweede Nederlandse productie, in een vertaling van Koen van Dijk, in Theater Carré in Amsterdam in première. Koen van Dijk werkte voor de nieuwe vertaling samen met originele schrijver Sheldon Harnick, die elkaar hadden leren kennen tijdens het Broadway debuut van Van Dijk's Cyrano. De rol van Tevye wordt gespeeld door Henk Poort.
Op 23 december 2008 ging een derde Nederlandse productie in première met wederom Henk Poort in de rol van Tevye.
| Prijzen | |||
| Award | Jaar | Categorie | Genomineerd/Winnaar |
| Tony Award | 1965 | musical | winnaar |
| Tony Award | 1965 | mannelijke hoofdrol (Zero Mostel) | winnaar |
| Tony Award | 1965 | vrouwelijke bijrol (Maria Karnilova) | winnaar |
| Tony Award | 1965 | script (Joseph Stein) | winnaar |
| Tony Award | 1965 | producent (Harold Prince) | winnaar |
| Tony Award | 1965 | regie (Jerome Robbins) | winnaar |
| Tony Award | 1965 | choreografie (Jerome Robbins) | winnaar |
| Tony Award | 1965 | kostuumontwerp (Patricia Zipprodt) | winnaar |
| Tony Award | 1965 | decorontwerp (Boris Aronson) | genomineerd |
| New York Critics Circle Award | 1965 | musical | winnaar |
| Tony Award | 1972 | Speciale award in verband met de langst lopende Braodwayshow | winnaar |
| Tony Award | 1981 | mannelijke hoofdrol (Herschel Bernardi) | genomineerd |
| Tony Award | 1990 | revival musical | winnaar |
| Tony Award | 1990 | mannelijke hoofdrol (Topol) | genomineerd |
| Tony Award | 2004 | revival musical | genomineerd |
| Tony Award | 2004 | mannelijke hoofdrol (Alfred Molina) | genomineerd |
| Tony Award | 2004 | mannelijke bijrol (John Cariani) | genomineerd |
| Tony Award | 2004 | decorontwerp (Tom Pye) | genomineerd |
| Tony Award | 2004 | lichtontwerp (Brian MacDevitt) | genomineerd |
| Tony Award | 2004 | orkestraties (Larry Hochman) | genomineerd |
| Drama Desk Award | 2004 | revival musical | genomineerd |
| Drama Desk Award | 2004 | mannelijke hoofdrol (Alfred Molina) | genomineerd |
| Drama Desk Award | 2004 | decorontwerp (Tom Pye) | genomineerd |
| John Kraaykamp Musical Award | 2009 | mannelijke hoofdrol grote musical (Henk Poort) | genomineerd |
| John Kraaykamp Musical Award | 2009 | regie (Frank van Laecke) | genomineerd |
| John Kraaykamp Musical Award | 2009 | decorontwerp (Paul Gallis) | winnaar |
| Media | ||||
| Castalbums | artiest | 1CD/2CD/DVD | Taal | Jaar |
 |
Originele Broadway cast | 1CD | Engels | 1964 |
 |
Originele Broadway cast, digitally remasterd | 1CD | Engels | 1965 |
 |
Originele Broadway cast, deluxe edition met 4 bonustracks | 1CD | Engels | 1965 |
 |
Originele Israelische cast | 1CD | Hebreeuws | 1965 |
| Originele Nederlandse cast | 1CD | Nederlands | 1966 | |
 |
Originele Londense cast, remasterd | 1CD | Engels | 1967 |
 |
Originele Londense cast | 1CD | Engels | 1967 |
 |
Originele Duitse cast | 1CD | Duits | 1968 |
 |
Originele Weense cast | 1CD | Duits | 1969 |
 |
Originele Tsjechische cast | 1CD | Tsjechisch | 1998 |
 |
Nederlandse Revival cast | 1CD | Nederlands | 1998 |
 |
Israelische cast | 1CD | Hebreeuws | 1999 |
 |
Broadway Revival cast | 1CD | Engels | 2004 |
 |
Israelische cast (tevens castopname The Megilla of Itzik Manger) | 2CD | Hebreeuws | |
| Film | ||||
 |
Originele filmsoundtrack | 1CD | Engels | 1971 |
 |
Filmsoundtrack, 30th anniversary edition | 1CD | Engels | 2001?? |
 |
Film | DVD | Engels | 1971 |
| Overigen | ||||
 |
Studio cast | 1CD | Engels | 1995 |
 |
Studio cast, moderne bewerking | 1CD | Hebreeuws | 2000 |
 |
Studio cast, London Theatre Orchestra & Cast | 1CD | Engels | 2002 |
 |
Cannonball Adderley (Jazz) | 1CD | Instrumentaal | 2003 |
 |
Studio cast | 1CD | Engels | 2006 |
 |
Studio cast, The 42nd Street Singers Perform Songs From. ... | 1CD | Engels | |
 |
Studio cast, Songs form the show... | 1CD | Engels | |
 |
Studio cats, The showtime collection | 1CD | Engels | |
 |
Studio cast | 1CD | Engels | |
 |
Studio cast | 1CD | Duits |